انواع مرخصی در قانون کار: استحقاقی، استعلاجی، زایمان، ازدواج و فوت

مرخصی فقط یک امتیاز رفاهی نیست؛ حق قانونی کارگر و ابزار مدیریتی برای جلوگیری از فرسودگی است. با این حال، در بسیاری از کارگاه‌ها پرسش‌هایی مانند «چند روز مرخصی دارم؟»، «مرخصی استفاده‌نشده چه می‌شود؟» یا «مرخصی زایمان چقدر است؟» پاسخ روشنی ندارد. این مقاله قواعد قانون کار را برای کارگران مشمول آن توضیح می‌دهد. کارکنان دستگاه‌های دولتی تابع مقررات استخدامی خود هستند و باید از کارگزینی استعلام کنند.

مرخصی استحقاقی سالانه

طبق ماده ۶۴ قانون کار، مرخصی سالانه کارگران با استفاده از مزد کامل و احتساب چهار روز جمعه، جمعاً یک ماه است. برای کار کمتر از یک سال، مرخصی به نسبت مدت کار محاسبه می‌شود. ماده ۶۵ مرخصی سالانه کارگرانی را که در کارهای سخت و زیان‌آور اشتغال دارند پنج هفته تعیین کرده است.

ذخیره و بازخرید

• طبق ماده ۶۶، کارگر حق ندارد بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کند.
• طبق ماده ۷۱، در صورت خاتمه قرارداد، بازنشستگی، از کارافتادگی کلی یا تعطیلی کارگاه، مزد مرخصی استفاده‌نشده باید به کارگر و در صورت فوت به وراث او پرداخت شود.

مرخصی بیماری (استعلاجی)

ماده ۷۴ قانون کار مقرر کرده مدت مرخصی بیماری با تأیید سازمان تأمین اجتماعی جزو سوابق کار و بازنشستگی کارگر محسوب می‌شود. در این دوره، به‌جای مزد، غرامت دستمزد ایام بیماری از سوی تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود که طبق گزارش SSA، ۷۵ درصد میانگین مزد روزانه سه ماه قبل برای بیمه‌شده دارای افراد تحت تکفل و ۶۶ درصد برای فاقد آن است. گواهی پزشک را به‌موقع به کارفرما و شعبه تأمین اجتماعی ارائه دهید.

مرخصی ازدواج و فوت بستگان

طبق ماده ۷۳ قانون کار، کارگران در موارد زیر حق برخورداری از سه روز مرخصی با استفاده از مزد را دارند:

• ازدواج دائم؛
• فوت همسر، پدر، مادر و فرزندان.

مرخصی زایمان و حمایت از مادران

ماده ۷۶ قانون کار در متن اولیه مرخصی بارداری و زایمان را ۹۰ روز تعیین کرده بود. این مدت با قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» که در آبان ۱۴۰۰ (نوامبر ۲۰۲۱) نهایی شد، به نه ماه افزایش یافت؛ گزارش دیده‌بان حقوق بشر به ماده ۱۷ این قانون و نه ماه مرخصی زایمان در همه بخش‌ها اشاره کرده است. طبق پروفایل ISSA، غرامت دوران بارداری ۶۶ درصد مزد مبنا تا نه ماه (و برای چندقلویی تا یک سال) است و شرط آن دست‌کم ۶۰ روز سابقه پرداخت حق بیمه در سال پیش از زایمان است. همچنین ماده ۷۶ مقرر کرده این مدت با تأیید سازمان تأمین اجتماعی جزو سوابق خدمت محسوب شود.

ماده ۷۸ قانون کار نیز کارفرمایان را موظف کرده به مادران شیرده تا پایان دو سالگی کودک، پس از هر سه ساعت نیم ساعت فرصت شیردهی بدهند. قانون جوانی جمعیت حمایت‌های دیگری مانند مرخصی برای پدران را نیز پیش‌بینی کرده است؛ مدت و شرایط آن را از کارگزینی یا اداره کار استعلام کنید.

جدول خلاصه

مرخصی بدون حقوق

در بسیاری از کارگاه‌ها، مرخصی بدون حقوق یا مرخصی تحصیلی با توافق کارگر و کارفرما داده می‌شود؛ ضوابط قانونی آن، از جمله سقف مدت، را از اداره کار محل استعلام کنید. در این دوره مزد پرداخت نمی‌شود و معمولاً حق بیمه نیز ثبت نمی‌شود، بنابراین سوابق شما متوقف می‌شود. پیش از توافق بر مرخصی طولانی بدون حقوق، شرایط بازگشت به کار را کتبی کنید و درباره امکان پرداخت حق بیمه در این مدت از شعبه تأمین اجتماعی راهنمایی بگیرید. توافق شفاف، از اختلاف درباره بازگشت به همان شغل جلوگیری می‌کند.

نکات عملی برای کارگران

1. درخواست مرخصی را کتبی یا از طریق سامانه کارگاه ثبت کنید و تأیید آن را نگه دارید.
2. مانده مرخصی خود را در پایان هر سال از واحد منابع انسانی بخواهید.
3. هنگام تسویه‌حساب، مزد مرخصی استفاده‌نشده را مطالبه کنید.

نکات برای مدیران

برنامه‌ریزی مرخصی سالانه در ابتدای سال، تداوم کار را تضمین و از انباشت مرخصی جلوگیری می‌کند. مرخصی گرفتن، به‌ویژه برای نیروهای کلیدی، فرصتی برای آزمودن جانشین‌ها نیز هست. سیاست‌هایی که کارکنان را به استفاده نکردن از مرخصی تشویق می‌کند، در درازمدت به فرسودگی و کاهش بهره‌وری می‌انجامد.