حقوق و قوانین کار

مرخصی استحقاقی، استعلاجی و زایمان در قانون کار: قواعد کلی

تیم تحریریهٔ مدرک آسانانتشار: ۲۱ مهر ۱۴۰۵۶ دقیقه مطالعه

مرخصی بخشی از مزد است، نه لطف کارفرما. با این حال کمتر کارگری دقیق می‌داند چند روز مرخصی دارد، چه مقدار را می‌تواند ذخیره کند و اگر بیمار شد یا فرزندش به دنیا آمد، چه کسی مزد او را می‌پردازد. این مقاله سه نوع اصلی مرخصی را مرور می‌کند: استحقاقی، استعلاجی و زایمان.

مرخصی استحقاقی (سالانه)

ماده ۶۴ قانون کار می‌گوید مرخصی سالانه کارگران با استفاده از مزد و با احتساب چهار روز جمعه، جمعاً یک ماه است. برای سال‌های کار کمتر از یک سال، مرخصی به نسبت مدت کار محاسبه می‌شود. با کنار گذاشتن چهار جمعه، این یعنی ۲۶ روز کاری در سال.

ذخیره و پرداخت مرخصی

سقف ذخیره: طبق ماده ۶۶، کارگر حق ذخیره کردن بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه را ندارد.
پرداخت در پایان کار: طبق ماده ۷۱، در صورت خاتمه یا تعلیق قرارداد، مزد مرخصی استفاده‌نشده به کارگر پرداخت می‌شود.
مرخصی بدون حقوق: طبق ماده ۷۲، شرایط مرخصی بدون حقوق یا با حقوق برای تحصیل یا کارهای ضروری، با توافق کتبی کارگر و کارفرما تعیین می‌شود.

مرخصی‌های مناسبتی

طبق ماده ۷۳، کارگران در موارد زیر حق سه روز مرخصی با استفاده از مزد دارند: ازدواج دائم و فوت همسر، پدر، مادر و فرزند.

نوع مرخصی	مدت یا قاعده	مبنای قانونی
استحقاقی سالانه	یک ماه با احتساب ۴ جمعه (۲۶ روز کاری)	ماده ۶۴
ذخیره مرخصی	حداکثر ۹ روز در سال	ماده ۶۶
ازدواج یا فوت بستگان درجه یک	۳ روز با مزد	ماده ۷۳
بدون حقوق	با توافق کتبی	ماده ۷۲
استعلاجی	با تأیید پزشک معتمد؛ جزو سابقه کار	ماده ۷۴ و قانون تأمین اجتماعی
زایمان	۹ ماه (چندقلویی: یک سال)	قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت

مرخصی استعلاجی

ماده ۷۴ قانون کار می‌گوید مدت مرخصی استعلاجی جزو سوابق کار و بازنشستگی کارگران محسوب می‌شود. یعنی بیماری تأییدشده، سابقه شما را قطع نمی‌کند.

چه کسی مزد ایام بیماری را می‌دهد؟

در ایام بیماری که به تأیید رسیده باشد، به‌جای مزد، سازمان تأمین اجتماعی «غرامت دستمزد» می‌پردازد. طبق خلاصه رسمی برنامه‌های تأمین اجتماعی ایران، این غرامت پس از یک دوره انتظار سه‌روزه، برای بیمه‌شده دارای افراد تحت تکفل ۷۵ درصد و برای سایرین حدود دو سوم میانگین مزد روزانه مشمول بیمه در ۹۰ روز پیش از بیماری است. برای دریافت آن، گواهی پزشک باید به تأیید مراجع پزشکی تأمین اجتماعی برسد.

از پزشک گواهی استراحت با تاریخ شروع و پایان بگیرید.
کارفرما را فوراً و ترجیحاً کتبی مطلع کنید.
گواهی را برای تأیید به شعبه یا سامانه تأمین اجتماعی بدهید.
پس از تأیید، غرامت از طریق تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود.

مرخصی زایمان

ماده ۷۶ قانون کار مرخصی زایمان را ۹۰ روز تعیین کرده بود. اما «قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» مرخصی زایمان مادران شاغل را به ۹ ماه با حقوق کامل در همه بخش‌ها افزایش داد. طبق پروفایل رسمی تأمین اجتماعی ایران در سازمان بین‌المللی تأمین اجتماعی، این مدت برای چندقلویی یک سال است و شرط آن داشتن ۶۰ روز سابقه پرداخت حق بیمه در سال پیش از زایمان است.

بازگشت به کار

ماده ۷۶ قانون کار تصریح کرده است که کارگر زن پس از پایان مرخصی زایمان به کار سابق خود بازمی‌گردد. اگر پس از مرخصی با تغییر شغل یا قطع رابطه کار روبه‌رو شدید، موضوع را کتبی مطرح کنید و از اداره کار راهنمایی بگیرید.

چه کسی مزد مرخصی زایمان را می‌دهد؟

در دوره مرخصی زایمان، کمک‌هزینه بارداری از سوی تأمین اجتماعی پرداخت می‌شود. نحوه محاسبه و سهم کارفرما و سازمان را از شعبه تأمین اجتماعی بپرسید؛ ضوابط اجرایی قانون جوانی جمعیت در این زمینه جزئیات دارد.

اشتباهات رایج

ثبت مرخصی استحقاقی به‌عنوان غیبت در فیش.
تصور اینکه مرخصی ذخیره‌شده بیش از ۹ روز به سال بعد منتقل می‌شود.
تحویل نکردن گواهی پزشک در موعد و از دست دادن غرامت.
امضای تسویه بدون مطالبه مزد مرخصی‌های مانده.

یک سناریوی ساده

فرض کنید کارگری در سال گذشته ۱۲ روز از مرخصی سالانه خود را استفاده نکرده است. طبق ماده ۶۶، او فقط ۹ روز را می‌تواند ذخیره کند. پس پیش از پایان سال باید درباره استفاده از روزهای اضافه با کارفرما برنامه‌ریزی کند. اگر رابطه کار او تمام شود، طبق ماده ۷۱ مزد مرخصی‌های ذخیره‌شده و استفاده‌نشده در تسویه پرداخت می‌شود. با حداقل مزد روزانه ۱۴۰۵، مزد هر روز مرخصی کارگر حداقل‌بگیر ۵٬۵۴۱٬۸۵۰ ریال است.

نکته برای کارفرما

برای مرخصی‌ها فرم یا سامانه ثبت داشته باشید و مانده مرخصی هر نفر را در فیش یا گزارش ماهانه نشان دهید.
زمان استفاده از مرخصی را با توافق تعیین کنید تا کار کارگاه مختل نشود و حق کارگر هم از بین نرود.
گواهی‌های استعلاجی را بایگانی کنید و روزهای آن را غیبت ثبت نکنید.
برنامه بازگشت مادر پس از مرخصی زایمان را از قبل آماده کنید؛ بازگشت به کار سابق تکلیف قانونی است.

جمع‌بندی

سه قاعده را به خاطر بسپارید: مرخصی سالانه یک ماه با احتساب چهار جمعه است و بیش از ۹ روز آن ذخیره نمی‌شود؛ مرخصی استعلاجی با گواهی تأییدشده جزو سابقه است و غرامت آن را تأمین اجتماعی می‌دهد؛ مرخصی زایمان ۹ ماه است و مادر پس از آن به کار سابق خود بازمی‌گردد. ثبت درست هر مرخصی در فیش، بهترین راه پیشگیری از اختلاف است.

اگر کارفرما با مرخصی شما موافقت نمی‌کند یا آن را غیبت ثبت می‌کند، موضوع را کتبی مطرح کنید و در صورت ادامه اختلاف، از اداره کار راهنمایی بگیرید.

یادآوری مسیران: قواعد مرخصی در قانون کار روشن است، اما جزئیات غرامت بیماری و مرخصی زایمان به ضوابط تأمین اجتماعی و آیین‌نامه‌ها بستگی دارد. ما راهنما هستیم و تصمیم با مرجع رسمی است؛ مورد خاص خود را از اداره کار، شعبه تأمین اجتماعی یا وکیل متخصص بپرسید.

برای محاسبه مزد مرخصی‌های مانده، ماشین‌حساب مرخصی مسیران را ببینید.

نکات کلیدی

مرخصی سالانه یک ماه با احتساب چهار جمعه است (ماده ۶۴).
بیش از ۹ روز مرخصی قابل ذخیره نیست (ماده ۶۶).
مزد مرخصی استفاده‌نشده در پایان کار پرداخت می‌شود (ماده ۷۱).
مرخصی استعلاجی جزو سابقه کار است و غرامت آن را تأمین اجتماعی می‌دهد.
مرخصی زایمان طبق قانون جوانی جمعیت ۹ ماه است و کارگر به کار سابق بازمی‌گردد.

پرسش‌های متداول

مرخصی سالانه کارگر چند روز است؟

یک ماه با احتساب چهار جمعه؛ یعنی ۲۶ روز کاری. برای کار کمتر از یک سال به نسبت.

مرخصی ذخیره‌شده چقدر به سال بعد منتقل می‌شود؟

طبق ماده ۶۶، حداکثر ۹ روز.

در مرخصی استعلاجی چه کسی حقوق می‌دهد؟

سازمان تأمین اجتماعی پس از تأیید گواهی، غرامت دستمزد ایام بیماری را می‌پردازد.

مرخصی زایمان چند ماه است؟

طبق قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت ۹ ماه، و برای چندقلویی یک سال.